Podróż w Krainę Baśni
 

Baśń i bajka jako gatunki literackie, słowniczek oraz proste definicje pojęć związanych z baśniami

Rysunek pilnego czytelnika

  Baśń         

            Baśń to jeden z podstawowych gatunków epickich literatury ludowej. Jest to niewielki utwór o treści fantastycznej (bajka magiczna), wywodzący się z bajki ludowej.

Cechy baśni:

Baśń jest utworem nasyconym cudownością związaną z wydarzeniami magicznymi.
Ukazuje ona dzieje ludzkich bohaterów swobodnie przekraczających granice między światem poddanym motywacjom realistycznym a sferą działania sił nadnaturalnych.
Fantastyczny świat baśni jest zaludniony krasnoludkami, skrzatami, czarownicami, wróżkami, dobrymi i złymi duchami, królewiczami, rycerzami.
Konstrukcja zdarzeń fabularnych jest nieskomplikowana.
Zdarzenia rozgrywają się w nieokreślonym miejscu i czasie.
Schemat kompozycyjny oparty jest na tryumfie dobra nad złem.
Baśń utrwala zasadnicze elementy ludowego światopoglądu:
  - wiarę w nieustającą ingerencję mocy nadprzyrodzonych,
  - antropomorficzną wizję przyrody,
  - niepisane normy moralne,
  - ideały sprawiedliwych zachowań.

            Najstarsze ze znanych baśni pochodzą z literatury indyjskiej. Obfity materiał baśniowy wywodzi się z literatury arabskiej (Baśnie z tysiąca i jednej nocy). W Europie kanon tradycji baśniowej ukształtował się w średniowieczu. Klasyczne zbiory baśni europejskich opracowali:
we Francji -
Charles Perrault Contes de ma mere l'Oye ( 1697), wydanie polskie 1961 pt. Bajki Babci Gąski (szczególnie znane są baśnie o Tomciu Paluchu, Czerwonym Kapturku, Kocie w butach)
i w Niemczech - bracia
Jacob L. K. i Wilhelm Grimm Kinder- und Hausmarchen (1812-15), wydanie polskie Baśnie dla dzieci i młodzieży (1895).
           Zbiór literackich baśni europejskich opracował pisarz duński
Hans Christian Andersen.
           
Współcześnie w polskiej i światowej literaturze dla dzieci i młodzieży rozwija się baśń wielowarstwowa, która pojawiła się w XIX w. w twórczości Andersena. Jest to nowoczesna baśń metaforyczna, pełna symboliki, filozoficznych podtekstów, aluzji do rzeczywistości. Baśń przedstawiająca w sposób symboliczno-metaforyczny prawdy egzystencjalne, niezmienne, ponadczasowe. Baśń wielowarstwowa określana jest niekiedy terminem ang. "fantasy" ("nowoczesna fantastyka"). Przedstawicielami baśni wielowarstwowej są m.in. oprócz Andersena, pisarz włoski C. Collodi, pisarz niemiecki E. T. A. Hoffmann, pisarka fiński T. M. Jansson, pisarz angielski A. A. Milne, pisarz francuski A. de Saint-Exupery; w literaturze polskiej: J. Brzechwa, H. Januszewska, A. Kamieńska, L. J. Kern, E. Szelburg-Zarembina i inni.

Tysiąc i jedna noc, Księga tysiąca i jednej nocy, zbiór baśni, podań, legend, opowieści i anegdot wplecionych w główne opowiadanie, którego narratorką jest Szeherezada, należący do ludowej literatury arabskiej (zawiera też opowieści indyjskie i perskie), pochodzący z IX-X wieku. Wiele wątków i postaci, np. Ali Baba, Aladyn, Sindbad Żeglarz, zyskało w literaturze europejskiej ogromną popularność.

Bajka ludowa

           Jest to gatunek prozy ludowej, opowiadanie ludowe przekazywane ustnie.            Obejmuje wiele odmian:
- bajkę zwierzęcą,
- magiczną (zwaną też baśnią),
- nowelistyczną,
- komiczną
- opowiadania wierzeniowe, zaliczane niekiedy do podań.
           Polski termin "bajka" miał w minionych wiekach odcień pejoratywny (ujemny), był synonimem plotki, kłamstwa, toteż wydawca pierwszego polskiego zbioru bajek, K. W. Wójcicki, wprowadził nowy termin "klechda". Słowo "klechda", zarezerwowane przez Wójcickiego dla bajki magicznej, na ogół się nie przyjęło, choć po latach posłużył się nim B. Leśmian w tytule Klechd sezamowych (1913) i Klechd polskich (1956). Przyjęła się natomiast nazwa "baśń".
           W epoce romantyzmu, zgodnie z ówczesnymi poglądami na literaturę ludową, bajkę uznano za gatunek niezwykle archaiczny, zawierający rzekome echa wierzeń i mitów.
           Momentem przełomowym było ukazanie się edycji bajek ludowych niemieckich filologów i folklorystów, braci Jacoba L. K. i Wilhelma Grimmów: Kinder- und Hausmarchen (1812-15, wydanie polskie Baśnie dla dzieci i mlodzieży, 1895), po której ukazały się inne zbiory. W Polsce były to Klechdy (1837) Wójcickiego, bajki zebrane w dziele Lud (1857-90) O. Kolberga, teksty w czasopismach ludoznawczych epoki pozytywizmu, a ponadto także inne zbiory.
           Wielkość zebranego materiału (około 6 tys. wariantów, tj. pojedynczych zapisów) skłaniała do rozpoczęcia prac systematyzujących i studiów interpretacyjnych. Wstępem do nich miało być uporządkowanie bajek i ujęcie ich w katalog, zainicjowany w 1888 przez etnografa, językoznawcę i muzykologa J. A. Karłowicza. Dopiero jednak pod wpływem tzw. szkoły geograficzno-historycznej (zwanej też szkołą fińską, od ośrodka w Helsinkach), która wypracowała wzorce dla materiału międzynarodowego, oparte na klasyfikacji według wątków, czyli zasadniczego szkieletu akcji, powstał polski katalog Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, przygotowany przez J. Krzyżanowskiego w czasie okupacji, wyd. 1962-63. Pozwala on na dokładny wgląd w zasób polskich bajek ludowych i na podejmowanie szczegółowych studiów.
           Wśród odmian bajek ludowych największym zainteresowaniem cieszy się bajka magiczna (baśń) ze względu na charakterystyczną poetykę, typowość bohaterów, epickość, żywość akcji (przewaga dialogu), stabilność budowy. Ostatnia cecha dała impuls do badań strukturalnych, zapoczątkowanych w 1927 przez etnografa radzieckiego W. Proppa.
           Mimo wielu prac poświęconych bajce magicznej ani jej początki, ani związki międzynarodowe nie są dotąd dostatecznie znane.
           Wiadomo, że:
- różne wątki powstawały w różnych czasach (bajki z papirusów egipskich pochodzą sprzed III tysiąclecia p.n.e., inne prawdopodobnie ze średniowiecza, inne są późniejsze),
- tę samą lub bardzo bliską treść mają bajki z różnych kontynentów,
- łączy je podobieństwo poetyki.
           Literackie adaptacje wątków ludowych nastręczają wiele trudności, zwłaszcza że bajka, której słuchaczami dawniej byli głównie dorośli, stała się obecnie domeną odbiorcy dziecięcego.
           Bajka magiczna (np. Kopciuszek, Zabójca smoka, Jaś i Malgosia, Brat-baranek) w swym dawniejszym kształcie wygasa, spotyka się ją w terenie coraz rzadziej, a sygnałem jej zaniku jest dezintegracja wątków, z których pozostają osobno opowiadane jej części składowe, zwane motywami.

Więcej informacji znajdziecie w książce J. Krzyżanowskiego pt.:W świecie bajki ludowej, Warszawa 1980.

Bajka zwierzęca

            Jest to krótka powiastka wierszem lub prozą, najstarsza z form bajki ludowej.
            Bohaterami bajki zwierzęcej są zwierzęta o cechach ludzkich. Stosunki panujące w społeczności zwierząt mają ukazać stosunki społeczne w świecie ludzi. Bajka zwierzęca zmienia wyobrażenie zwierzęcia w znak umowny. Nazwa zwierzęcia ma sugerować zespół pewnych ludzkich cech moralno-psychologicznych, np. lew jest uosobieniem odwagi, mrówka - pracowitości, lis - przebiegłości, zając - tchórzliwości.
            Stosowanie w bajkach zwierzęcych stałego przyporządkowania określonej masce zwierzęcej (mającej dosłowne, oczywiste znaczenie) sensu ukrytego, domyślnego czyni z niej utwór alegoryczny.
            Bajka zwierzęca ma pouczać o szkodliwości czy pożyteczności zachowań. Przekazuje w postaci morału, umieszczonego zwykle na końcu utworu, jakąś zasadę etyczną lub wskazówkę postępowania. W tego typu bajkach są przedstawione dwa przeciwne stanowiska, po to, aby czytelnik na podstawie przeciwstawienia wysnuł właściwą naukę. Maska zwierzęca chroniła tych, którzy za pośrednictwem bajki poddawali krytyce współczesny im ustrój.
            Za twórcę bajek zwierzęcych uznaje się bajkopisarza greckiego Ezopa (VI w. p.n.e.). Bajki Ezopa przyswoił w Polsce Biernat z Lublina (początek XVI w.).             Najwybitniejszym bajkopisarzem rzymskim był Fedrus (I w. p.n.e./I w. n.e.).
            W czasach nowożytnych do najpopularniejszych twórców bajki zwierzęcej należał poeta francuski J. de La Fontaine (XVII w.), który kontynuował typ bajki narracyjnej, krótkiej, wierszowanej noweli o prostej fabule.
            W niemieckiej literaturze bajki zwierzęce upowszechnił dramatopisarz G. E. Lessing (XVIII w.), który ukształtował model zwięzłej bajki epigramatycznej.
            Twórcą rosyjskiej bajki zwierzęcej był poeta I. Kryłow (XVII w.).
            W Polsce autorami znanych bajek zwierzęcych byli między innymi: I. Krasicki, S. Trembecki, A. Mickiewicz, A. Fredro, J. Lemański, B. Hertz.

Słowniczek pojęć związanych z baśniami

Akcja

Akcja to ciąg działań i przeciwdziałań bohaterów zdążających do osiągnięcia określonych celów. Jest to pewien przebieg zdarzeń rozwijający się przez konflikty, perypetie czy intrygi w kierunku finału. Główne fazy akcji to zawiązanie, rozwinięcie i rozwiązanie. Występują w niej również epizody.

Jednym z ważniejszych elementów akcji może być punkt kulminacyjny - moment, w którym napięcie przeciwstawnych dążeń osiąga krańcową intensywność; bezpośrednio po nim następuje zazwyczaj zakończenie akcji.

Dla akcji ważna jest przedakcja - zdarzenia z życia bohaterów utworu poprzedzające początek jego właściwej fabuły; przeszłość przed fabularna, która znana jest z prologu dzieła lub też z retrospekcji dokonywanych w biegu fabuły.

Intryga to zawikłanie faubły; przebiegłe i skryte działania postaci skeirowane przeciw innym postaciom, mające postawić je w kłopotliwej postaci, pokrzyżować ich plany, nieprzyjemnie zaskoczyć, wprowadzić w błąd. Wywołuje lub potęguje konflikt i ukierunkowuje bieg akcji, jej rola jest szczególnie znaczna między innymi w powieści kryminalnej.

Perypetia to zdarzenie nieoczekwianie lecz definitywnie odmieniające kierunek biegu akcji dramatycznej lub epickiej, wprowadzające istotną zmianę w sytuacji bohatera utworu, stawiające go wobec nowych wyzwań, przede wszystkim zaś wobec konieczności przewartościowania uprzednich zamiarów i postanowień.

Potocznie termin akcja bywa stosowany zamiennie z terminem fabuła.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 13, 82, 123, 214, 249, 254.



Alegoria

Obraz lub opowiadanie, które w całości ma sens przenośny, jest więc rozwiniętym układem znaczeń dosłownych i podstawionych, wiążących się w jedną całość treściową.

Alegorię różni od symbolu jednoznaczność przenośni, wyraźny związek między konkretnym przedstawieniem a sugerowaną treścią.

Alegorie mogą być wplatane w utwór literacki lub usamodzielnione stanowią odmianę bajki.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 23.



Autor

Autor to twórca dzieła.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 29.



Bajka

Bajka jest jednym z głównych gatunków literatury dydaktycznej. Ma postać krótkiej powiastki wierszem lub prozą, zawierającej naukę moralną przekazaną na końcu lub niekiedy na początku utworu. Jej bohaterami są zwierzęta, ludzie, rzadzkiej rośliny czy przedmioty.

Najbardziej rozpowszechniona jest bajka zwierzęca, w której postacie zwierząt występują jako odpowiedniki różnych typów ludzkich, a relacje pomiedzy nimi stanowią odwzorowanie społecznych stosunków i instytucji. Zwierzęta reprezentują określone cechy ludzkich postaw i charakterów - lis jest przebiegły, mrówka pracowita, sowa mądra.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 35.



Baśń

Baśń to jeden z głównych gatunków literatury ludowej. Jest to utwór narracyjny o treści fantastycznej, którego fabuła przedstawia dzieje bohaterów swobodnie przekraczających granice między światem poddanym motywacjom realistycznym a światem rządzonym przez siły nadnaturalne.

Zasadniczy kanon europejskiej tradycji baśniowej ukształtował się w średniowieczu z połączenia tematów orientalnych - baśni indyjskich i arabskich, motywów mitologii antycznej oraz wątków pochodzących z literatur różnych regionów Europy. Klasyczny zbiór baśni opracował w końcu siedemnastego wieku Ch. Perrault, z początku dziewięnastego wieku pochodzi zbiór baśni braci Grimm. Najbardziej popularnym zbiorem literackiej baśni europejskiej pozostają do dziś Baśnie Hansa Christiana Andersena z roku 1847.

Literatura fantasy często czerpie z baśni, zarówno jeśli chodzi o budowanie świata przedstawionego, fabułę, bohaterów, rekwizyty.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 37-38.



Czas w dziele literackim

Czas w dziele literackim to jeden z podstawowych elementów dzieła literackiego, przybierający różne postacie w trzech rodzajach literackich. W liryce mamy do czynienia zawsze z teraźniejszością, w dramacie z czasem bezpośrednio dziejących się scen, najbardziej skomplikowane są stosunki czasowe w epice.

W epice występuje czas narracji i czas fabuły. Czas narracji to czas, w którym krystalizuje się narracja, zawsze późniejszy od czasu fabuły. Czas fabuły to czas, w którym przebiegają zdarzenia składające się na fabułę; nazywany jest też czasem świata przedstawionego.

Czas fabuły może obejmować szeroko rozumianą współczesność (na przykład w powieści realistycznej), przeszłość (z reguły w powieści historycznej) bądź mniej lub bardziej określoną przyszłość (często w fantastyce naukowej).


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 51-52.



Dialog

Szereg wypowiedzi dwu lub więcej osób, których repliki następują kolejno i wiążą się ze sobą, przybierając postać mowy niezależnej.

Dialog genetycznie wywodzi się z rozmowy jako formy kontaktu społecznego w życiu i stanowi językową strukturę podawczą w utworach literackich, charakterystyczną zwłaszcza dla dramatu.


Źródło :

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 51.



Epika

Epika to jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich, obok liryki i dramatu. Obejmuje utwory prozaiczne i wierszowane w których świat przedstawiony ma charakter fabularny, podmiot literacki występuje jako narrator opowiadający o dziejach postaci, a podstawową i nadrzędną wobec innych formę wypowiedzi stanowi narracja.

Dzieło epickie ma dwie płaszczyzny: sytuację narracyjną i opowiadaną fabułę, każda z nich istniejąca we własnym czasie. W stosunku do sytuacji narracyjnej fabuła jest z reguły przeszłością - opowiadane zdarzenia dokonały się już przed podjęciem narracji.


Źródła

  • Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 79-80.


Epizod

Epizod to zdarzenie lub sytuacja luźno włączone w nadrzędny porządek fabuły i nie mające istotnych konsekwencji dla jej całościowego przebiegu, choć same w sobie może być prezentowane szczegółowo i plastycznie.

Jego zadaniem może być pokazanie tła społeczno-obyczajowego, geograficznego czy historycznego, na którym rozgrywają się przedstawione wypadki.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 13, 82, 123, 249, 254.



Fabuła

Fabułą nazywa się układ zdarzeń, które w dziele epickim lub dramatycznym składają się na koleje życiowe postaci.

Zdarzenia współtworzące fabułę są związane ze sobą na trzy sposoby: wiąże je następstwo czasowe, pozostają w relacjach przyczynowo-skutkowych, tworzą szereg rozwijający się w kierunku okreslonego celu.

Najprostszym typem fabuły jest fabuła epizodyczna, którą wypełniają zdarzenia w znacznym stopniu usamodzielnione, nie składające się w ciągi wyższego rzędu.

Formy bardziej złożone to fabuły, w których zdarzenia układają się w wątki. Zwartą fabułę jednowątkową mają na przykład z reguły tragedia czy nowela, fabuła wielowątkowa najczęściej występuje w powieści.

Wątki w obrębie fabuły układają się albo hierarchicznie - wątek główny i podporządkowane mu wątki uboczne - albo równolegle i równorzednie. W rozbudowanych fabułach obok wątków występują epizody, charakteryzujące tło na którym rozgrywają się wypadki. Obok zdarzeń rozgrywających się w czasie bezpośrednio przedstawionym występują zdarzenia reprezentujące przedfabularną przeszłość bohaterów lub ich pofabularną przyszłość.

Fabuła jest każdorazowo tworem indywidualnym, związanym nierozdzielnie z danym ukształtowaniem językowym utworu, jej podstawą pozostaje jednak zawsze pewien schemat fabularny, obejmujący typowe relacje między zdarzeniami i postaciami. Schemat taki występuje w wielu innych utworach tego samego gatunku czy odmiany.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 87-88.



Fikcja literacka

Fikcja literacka (z łacińskiego fictio - zmyślenie) to właściwość świata przedstawionego dzieła polegająca na tym, że jest on tworem wymyślonym przez autora, nie mającym pokrycia w rzeczywistości, poddanym własnej logice i wewnętrznym motywacjom.

Fikcyjny charakter przysługuje światu przedstawionemu niezależnie o tego, czy jest on realistyczny czy fantastyczny, ale nigdy nie przysługuje mu w sposób równomierny, gdyż pewne jego elementy - na przykład realia geograficzne i obyczajowe, zdarzenia historyczne - czytelnik musi odnosić bezpośrednio do swojej wiedzy o świecie rzeczywistym, a wiele innych - pośrednio.

Przy szerszym rozumieniu fikcja obejmuje tez podmiot literacki dzieła - stworzoną przez autora osobę, z której opowieści wyłania się świat przedstawiony.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 92.



Folklor

Folklor to całość kultury danej grupy społecznej, różniąca się charakterem i funkcjami od kultury oficjalnej rozwijanej przez warstwy wykształcone.

Istnieje głównie w ośrodkach zamkniętych, ulegających nieznacznym tylko wpływom kultury zewnętrznej. Ma charakter plebejski. Jego twórcami są przede wszystkim chłopi, choć istnieje także folklor miejski.

Na folklor literacki składa się między innymi ludowa literatura.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 93.



Funkcje dzieła literackiego

Funkcje dzieła literackiego to zespół współzależności między dziełem literackim a sytuacją społeczną jego powstania i sposobem odbioru przez czytelników. Są kształtowane przez autorskie cele twócze oraz przez wymogi gatunków literackich i prądów literackich, którym są podporządkowane, a także przez nawyki, normy lekturowe i oczekiwania odbiorców.

Główną funkcją dzieła literackiego, wynikającą z jego natury jako dzieła sztuki, jest funkcja estetyczna, realizująca się przez takie jego ukształtowanie, które może skupiać uwagę czytelnika na swej niepowtarzalności artystycznej i wywoływać swoiste przeżycie artystyczne.

Występuje ona w ścisłym związku z funkcją poznawczą, polegającą na wyposażeniu świata przedstawionego w informacje i opinie odnoszące się do pozaliterackiej rzeczywistości, kształtujące wiedzę odbiorcy o jej mechanizmach i realiach.

W powiązaniu z obydwiema poprzednimi funkcjami dochodzi do głosu funkcja wychowawcza, wyrażająca się w takich elementach budowy i treści dzieła, które mogą oddziaływać na ideową i etyczną świadomość odbiorców, skłaniać ich do okreslonych zachowań w życiu prywatnym czy publicznym.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 97.



Gatunek literacki

Gatunek literacki to zespół form literackich funkcjonujący w obrębie danej tradycji literackiej, wobec którego kategorią nadrzędną jest rodzaj literacki, a podrzędną - odmiana gatunkowa.

Wyznacznikami gatunku literackiego są różne elementy dzieła literackiego, w tym pozycja podmiotu literackiego, budowa czasowa, fabularność lub afabularność, założony stosunek do odbiorcy.
Osadzone w danej kulturze gatunki literackie są ważnym elementem w procesie komunikacji literackiej - są rozpoznawane przez odbiorcę i określają horyzont jego oczekiwań. Podlegają znacznej ewolucji historycznej, tworząc w poszczególnych epokach charakterystyczny dla nich system gatunkowy.

Odmiana gatunkowa to podgatunek ukształtowany w toku historycznej ewolucji danego gatunku literackiego, wydzielany według rozmaitych kryteriów: strukturalnych, tematycznych, przynależności do prądu literackiego. Niektóre gatunki, na przykład powieść, wytworzyły dziesiątki odmian gatunkowych.

Badaniem gatunków literackich i ich odmian zajmuje się genologia.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 99.



Klechda

Klechda to ludowe podanie związane z lokalnym zwyczajami i wierzeniami, opowiadające o legendarnej przeszłości regionu lub miejscowości, o sławnych na danym terenie postaciach, wydarzeniach i pamiątkach. Znaczną rolę odgrywają w niej motywy baśniowej fantastyki.

Nazwę gatunku wprowadził Wóycicki w zbiorze Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, wydanym w roku 1837.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 138.



Konwencja literacka

Konwencja literacka to utrwalone w tradycji literackiej zasady i wzorce formowania utworów, dotyczące zarówno ogólnych schematów budowy, na przykład gatunków czy modeli kompozycji, jak też rozwiązań konkretnych i szczegółowych, na przykład doboru tematów, motywów, bohaterów, wyrazów czy zwrotów.

Konwencjonalizacji podlegają wszelkie składniki utworu, jej sygnałem jest ich stałe pojawianie się w pewnej postaci i konfiguracji.

Istnieje konwencji literackich jest warunkiem zaistnienia literatury i rozpoznawalności jej przejawów, zapewnia ciągłość procesu historycznoliterackiego , umożliwia komunikację literacką . Rozwój literatury polega na wzbogacaniu, przemienianiu i wypieraniu jednych konwencji przez inne, dopiero kształtujące się - oryginalność budzi innowacje, a te po uzyskaniu powszechnej aprobaty stają się nowymi konwencjami.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 149.



Legenda

Fantastyczne opowiadanie oparte na motywach chrześcijańskich (oświetych, cudach itp.).


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 152.



Magia (...)

Częścią magii słownej jest zaklęcie - formuła mająca wywołać praktyczny skutek.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 346.



Metamorfoza

Metamorfoza to przemiana ludzkiej postaci bohatera w zwierzęcą, roślinną lub w jakiś twór przyrody nieożywionej - kamień czy strumień.

Motyw ten jest często spotykany w antycznej mitologii i literaturze, między innymi w Metamorfozach Owidiusza oraz w ludowej baśni, ale pojawiający się także we współczesnej literaturze.

Motyw metamorfozy często pojawia się w fantastyce, zwłaszcza w fantasy jako umiejętność pewnych gatunków fantastycznych, magów czy efekt stosowania magii. W fantastyce naukowej - rzadziej, na przykład jako koncepcja poznawania i kolonizacji innych planet przez przekształcenie człowieka do psotaci zdolnej wytrzymać panujące na nich ekstremalne warunki.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 171.



Morał

Morał to pouczający wniosek mający formę zwięzłej sentencji, zakazu lub nakazu. Często wyrażony wprost jako nadrzędny sens utworu lub też wynikający w sposób oczywisty z jego treści. Morał zazwyczaj znajduje się na końcu utworu, czasem jednak może go rozpoczynać. Najczęściej jest spotykany w dydaktycznych gatunkach literackich, jak bajka, epigramat i fraszka.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 179.



Motyw

Motyw to najmniejsza, elementarna jednostka konstrukcyjna świata przedstawionego. Może to być zdarzenie, przedmiot, cecha, sytuacja, myśl czy doznanie.

Motywy wchodzą między sobą w mniej lub bardziej ścisłe związki czasowe, przestrzenne, przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne, tworząc zespoły wyższego rzędu, takie jak postać literacka, wątek, temat czy fabuła.

Wśród motywów występujących w utworach fabularnych wyróżnia się motywy dynamiczne, motywy statyczne i motywy obiegowe.

Dzięki motywowi dynamicznemu świat przedstawiony może się zmieniać i przekształcać w czasie. Motywami dynamicznymi są najczęściej zdarzenia - wyróżnia się motyw podróży, motyw spotkania.

Motyw statyczny kształtuje przestrzeń świata przedstawionego - może to być przedmiot, element krajobrazu czy inne zjawisko wypełniające tę przestrzeń, wpływające na wygląd świata i postaci w nim umieszczonych.

Natomiast motyw obiegowy albo motyw wędrowny to rodzaj motywu powtarzający się w wielu dziełach, łatwo rozpoznawalny. Motywy takie występują często w baśni, bajce, balladzie czy powieści kryminalnej.


Źródło

  • Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 182.


Narracja

Jako narracja rozumiana jest wypowiedź przedstawiająca ciąg minionych zdarzeń ułożonych w jakimś porządku czasowym, postacie w nim uczestniczące oraz okoliczności, w jakich się rozgrywały. Przybiera formę opowiadania lub opisu.

Opowiadanie to zasadnicza forma narracji, wypowiedź przedstawiająca zdarzenie lub ciąg zdarzeń. Do jej głównych wyróżników należą:przekaz w czasie przeszłym, środki gramatyczne i leksykalne pozwalająca okreslać narastanie w czasie opowiadanych zdarzeń, sposoby uwyraźniania zależnoci między zdarzeniami. Jego odmianami są opowiadanie informacyjne, przekazujące uogólnioną, skondensowaną wiedzę narratora o zdarzeniach i opowiadanie unaoczniające - dla konkretyzacji zdarzenia prezentujące je w czasie teraźniejszym, jako dziejące się bezpośrednio.

Opis ukazuje statyczne elementy świata przedstawionego - tło wypadków, wygląd bohaterów. Zespala się ściśle z opowiadaniem. Ma charakter obiektywny - przedstawia rzeczy takie jakie są lub charakter subiektywny - przedstawia rzeczy tak jak są postrzegane przez postać literacką.

Narracja stanowi zasadniczy sposób wypowiedzi w utworze epickim, gdzie zazwyczaj towarzyszą jej jako druga płaszczyzna językowa - wypowiedzi postaci. Za sprawą narracji kształtuje się świat przedstawiony dzieła, jego fabuła, bohaterowie, przestrzeń, a równolegle na innej płaszczyźnie - narrator i sytuacja narracyjna.

Występuje jako narracja autorska (trzecioosobowa) - w której narrator znajduje się na zewnątrz świata przedstawionego i rozwija o nim relację mniej czy bardziej obiektywną oraz narracja pamiętnikarska (pierwszoosobowa) - w której narrator opowiada o wydarzeniach z własnego życia, będąc jednocześnie bohaterem utworu.

Ze względu na przedstawiany zasób wiedzy wyróżna się narrację auktoralną - gdzie opowiadanie jest prowadzone z perspektywy narratora wszechwiedzącego, dysponującego nieograniczoną wiedzą o przedstawianych wydarzeniach i mogącego je autorytatywnie oceniać - oraz narrację personalną - ukazującą wydarzenia z punktu widzenia jednej lub kilku postaci.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 186 i 199.



Podanie

Podanie to opowiadanie bajeczne, ale odniesione do określonego czasu, miejsca lub osób, jest oparte na podkładzie historycznym ( np. podania o Kraku, Wandzie, Popielu)


Źródło :

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 241.



Postać literacka

Postać literacka to fikcyjna osoba występująca w świecie przedstawionym dzieła literackiego. Jest określonym układem motywów - cech wyglądu i charakteru, działań, przeżyć wewnętrznych, wypowiedzi.

Sposób włączenia postaci w całość świata przedstawionego określają każdorazowo zabiegi motywacji i charakterystyki.

W utworach fabularnych wyróżnia się hierarchię ważności występujących postaci literackich. Najważniejszą rolę gra postać główna, zwana inaczej bohaterem utworu - jej losy stanowią ośrodek zainteresowania autora; postacie uboczne uczestniczą w niektórych tylko zdarzeniach; postacie epizodyczne pojawiają się w jednorazowych sytuacjach, na marginesie głównego ciągu zdarzeń.

Bohater negatywny to postać tak przedstawiona, by czytelnik nie mógł się z nią identyfikować. Bohater pozytywny to z kolei postać pokazywana jako wzór zachowań, taka, z którą czytelnik powinien się identyfikować.

Wyrazista postać literacka, wyposażona w jej tylko właściwe rysy osobowościowe, skłonności i zapatrywania jest określana jako charakter (z greckiego charakter - cecha zmienna, znak). Na charakter składać się pewien zestaw cech nie zmieniający się wewnątrz fabuły utworu - jest to charakter statyczny; jego przeciwieństwem jest charakter dynamiczny - podlegający nieraz bardzo nieoczekiwanym zmianom wraz znarastaniem fabuły.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 42, 45, 232.



Przestrzeń w dziele literackim

Przestrzeń w dziele literackim to stały element struktury dzieła literackiego wchodzący w obręb świata przedstawionego.

Każdy składnik świata przestawionego - postać, przedmiot, wydarzenie - jest w pewien sposób osadzony w przestrzeni przedstawionej bezpośrednio (przez opis) lub pośrednio.


Źródło :

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 251.



Rodzaj literacki

Rodzaj literacki to wyodrębniony z całego zbioru dzieł literackich podzbiór obejmujący dzieła, których budowa spełnia pewne warunki różniące się od warunków spełnianych przez budowę innych dzieł. Podział na rodzaje jest podstawowym poziomem systematyzacji utworów dokonywanej ze względu na właściwości ich struktury.

W kręgu kultury europejskiej od czasów starożytnych utrwalił się podział na trzy rodzaje: lirykę, epikę i dramat.

Podział na rodzaje ma charakter trwały i ponadhistoryczny, historyczne zróżnicowanie dzieł dokonuje się w obrębie gatunków literackich i odmian gatunkowych.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 263.



Świat przedstawiony

Świat przedstawiony jest określany jako ogół fikcyjnych zjawisk zaprezentowanych w dziele. Jego jednostkami konstrukcyjnymi są motywy, które układają się w postacie literackie i fabułę, a także przestrzeń; zachowuje spójność dzięki tematowi. Wypełniają go także realia - różnego rodzaju drobne przedmioty, obiekty i fakty obyczajowe.

Jest pokazany z pewnej perspektywy, określanej jako punkt widzenia, szczególnie wtedy, gdy jest to perspektywa bohatera, a rzeczywistość utworu jest przedstawiana tak, jak ją on postrzega.

Jest tworzony zgodnie z konwencjonalnymi założeniami przyjętymi w danym gatunku literackim. Ma walory poznawcze jako odpowiednik pewnej rzeczywistości ludzkiej - psychologicznej, społecznej, historycznej. W tym zakresie mają wobec niego zastosowanie kryteria prawdy lub prawdopodobieństwa.

W dziele świat przedstawiony powstaje z materiału tematycznego, który obejmuje zarówno elementy pochodzące z własnych doświadczeń pisarza, jak też zjawiska znane mu z innych źródeł - historycznych, mitologicznych, folklorystycznych, a także elementy zaczerpnięte z innych dzieł literackich. Na podstawie tego samego materiału tematycznego - na przykład biografii jakiejś postaci historycznej - mogą być kształtowane światy przedstawione różnych utworów.

Obrazem zwane jest ukazanie w opisie jakiegoś zespołu elementów świata przedstawionego w sposób konkretny i plastyczny, dający czytelnikowi poczucie ich zmysłowego postrzegania.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strony 193, 254 i 311.



Temat

Temat to najważniejszy, centralnie umieszczony składnik świata utworu, stanowiący zwykle wykładnik myśli przewodniej dzieła literackiego. Wiąże on w jedną całość wszystkie pozostałe elementy konstrukcyjne. Bywa utożsamiany z wątkiem głównym - jest nim sekwencja zdarzeń skupiona wokół zjawiska stanowiącego przedmiot opisu.

Tematy podobnie jak motywy czy wątki, mogą powtarzać się w wielu utworach, stając się tematami obiegowymi. Tego typu tematów dostarczają literaturze opowieści mitologiczne i biografie postaci legendarnych czy historycznych.

Utwory podejmujące ten sam temat tworzą odmianę tematyczną.


Źródło

  • Jerzy Pelc, O pojęciu tematu, Wrocław 1961.
  • Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 315.


Treść dzieła (...)

Ważną część treści dzieła stanowi zawartość ideowa - ogół poglądów, ocen i nauk, które autor wypowiada w utworze, bezpośrednio lub za pośrednictwem określonych elementów świata przedstawionego. Ośrodkiem zawartości ideowej jest idea utworu, rozumiana jako myśl przewodnia, którą utwór ma - zgodnie z intencją autora - przekazać.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 346.



Wątek

Wątek to ciąg zdarzeń w obrebie fabuły utworu, obejmujący dzieje jednej lub kilku postaci.

Fabuła może być mieć jeden wątek - tak z reguły jest w opowiadaniu - lub wiele wątków - jak na przykład w powieści. W tym drugim wypadku wątki tworzą pewien hierarchiczny układ. Zdarzenia dotyczące postaci pierwszoplanowych tworzą wątek główny fabuły, a podrzędne wobec niego są wątki uboczne złożone ze zdarzeń, w których biorą udział postacie z dalszego planu.

Wątek stanowiąc element konkretnej fabuły bywa nieraz także odtworzeniem jakiegoś tradycyjnego i powtarzalnego w literaturze wzoru dziejów bohatera; takie wielokrotnie powracające schematy przebiegu zdarzeń noszą nazwę wątków obiegowych.


Źródło

Podręczny słownik terminów literackich, pod redakcją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 331.



Zdarzenie

Zdarzenie to najmniejsza, elementarna cząstka fabuły utworu, oznaczająca zmianę sytuacji w świecie przedstawionym utworu pod wpływem działań bohaterów lub innych sił występujących w utworze.

Zdarzenie rodzi nowy układ zależności między postaciami. Ułożone w określonej kolejności i skupione wokół postaci zdarzenia tworzą w obrębie fabuły jednostkę wyższego rzędu - wątek.


Źródło

  • Podręczny słownik terminów literackich, pod redkacją Janusza Sławińskiego, Open, Warszawa 1999, strona 347.

Proste, przeznaczone dla dzieci, definicje pojęć związanych z baśniami

Autor

Autor baśni to osoba, która napisała ten utwór.




Baśń

Baśń to utwór literacki pochodzący od bajki ludowej; napisany najczęściej prozą (tekstem ciągłym). W baśniach zwierzęta i przedmioty obdarzone są często ludzkimi cechami lub mają magiczną moc. Wiele zdarzeń i postaci jest nieprawdziwych, fantastycznych. Baśnie niosą nam pouczenie: dobro, uczciwość i ciężka praca zawsze zwyciężają.




Czas akcji

Czas akcji jest to czas w którym rozgrywają się wydarzenia przedstawione w baśni. Może być on nieokreślony, np.: dawno, dawno temu..., lub określony niedokładnie, np.: w wigilię Nowego Roku.




Miejsce akcji

Miejsce akcji to miejsce w którym rozgrywają się przedstawione w baśni zdarzenia. Jest ono zwykle nieokreślone, np.: za górami, za lasami.




Narrator

Narrator to osoba opowiadająca (mówiąca) w baśni.




Ożywienie

Ożywienie to nadanie przedmiotom martwym cech zwierzęcych.




Postacie fantastyczne

Postacie fantastyczne to ludzie, rośliny lub zwierzęta nie istniejące w prawdziwym, realnym świecie. Istoty fikcyjne, nieprawdopodobne, wymyślone, np.: krasnoludki.




Postacie prawdopodobne

Postacie prawdopodobne to istoty, które mogą występować w rzeczywistości, np.: Czerwony Kapturek.




Postacie realistyczne

Postacie realistyczne to ludzie, rośliny lub zwierzęta istniejące w prawdziwym, realnym świecie.




Symbol

Symbol to umowny znak czegoś.




Uosobienie

Uosobienie jest to nadanie przedmiotom martwym, roślinom lub zwierzętom cech ludzkich, np.: słowik mówi.




Wydarzenia fantastyczne

Wydarzenia fantastyczne to wydarzenia niemożliwe w prawdziwym, realnym świecie. Są one fikcyjne, nieprawdopodobne, wymyślone, np.: królewna usypia na sto lat.




Wydarzenia prawdopodobne

Wydarzenia prawdopodobne to zdarzenia, które mogą zaistnieć (rozegrać się) w rzeczywistości, np.: odnalezienie drogi do domu dzięki rzucanym wcześniej kamyczkom.



Wydarzenia realistyczne

Wydarzenia realistyczne są to zdarzenia, które mogłyby dziać się w prawdziwym, realnym świecie, np.: wyjście w odwiedziny do chorej babci.

PowrótPoczątek